ПАТОПИСОТ НА ЛУДВИК КУБА
Лудвик Куба (чешки: Ludvík Kuba) е чешки фолклорист, писател, сликар на пејсажи, колекционер на фолкорни традиции и професор на Академијата на Ликовни Уметности во Прага.
Роден е на 16 април 1863 година во Подебради, тогашно во Австриското Царство, денес во Чешка, починал во Прага на 30 ноември 1956 година.
Го посветува животот на сликање, собирање на народни песни ( како на пример збирката “Славонски народи и нивните песни„ со 4000 документирани песни) и на пишување за фолкорните традиции. Добитник е на многу Чешки и меѓународни награди. Патувал темелно низ Балканот, ги набљудувал локалните словенски култури и пишувал во детаљи за локалните обичаи, историјата и етничките чувства на луѓето.
Лудвик Куба претстојувал во Мaкедонија помеѓу 1925-27, воглавно фокусирајќи се на студирањето на народните обичаи од Скопје, Галичник Битола, Прилеп и Охрид. Во Охрид се сретнува со сограѓанинот Јулиус Комарек – етнолог и музиколог кој што ја објавува книгата “Непозната Македонија„ во 1940. Куба спроведува детална студија на идентичната Македонска култура и традиција. Ги објавува своите наоди и импресии во книгата “Книга за Македонија (1925-27)„ за прв пат објавена во Прага во 1932. Во оваа книга е опишан различниот Македонски идентитет како и асимилаторската политика на земјите кои ја поделиле Македонија.
ВО ЗЕМЈАТА НА КРАЛИ МАРКО…
Од овие зборови се разбираат три работи.
1. Марковата тврдина, огромните урнатини над базалтниот, двогрбен гребен, кој на почетокот на Пелагониската рамнина го завршува планинскиот масив со Бабуна.
2, Стариот Прилеп, заглавен во карпите, под урнатините, сега наречен Марковград или Марков Варош
3. Сегашниот Прилеп, град со 20.000 жители, основан од Турците на половина час пешачење, долу во долината (Турците никогаш не сакале непотребно да се искачуваат по ридови).
Се приближував кон него – возбуден, ментално и физички.
Физички, благодарение на теснолиниската линија Битола Градско, изградена за шест месеци за време на Втората светска војна, толку цврста, што иако беше сè уште привремена, послужи доволно добро, без никакви основни поправки, а во исто време, толку лоша, што возот се клатеше и се тресеше како играчка.
„Ќе патуваш ли со тој самовар?“ – прашав пред да ја напуштам Битола. „Па, може да се преврти во секое време!“ Не треба да се плашиме, бидејќи во такви случаи, со својата мала брзина, само внимателно ќе ги истури патниците, ако не скокнат сами. Но, барем, котелот од локомотивата создаваше весело расположение, потсетувајќи нè на Марко и неговото детство, во времето кога го спои шармот на добродушно дете со таква сила, што Бог мораше да му одземе половина од него, „за да не му направи ништо на светот“.
Возот, изгледаше сосема нов, во него на секоја станица се качуваа секакви животни (на една, избројав 8 свињи, 5 патки, едно јагне и 4 кокошки). Најхрабрите од нив влегоа, или поточно се стрчаа, во вагонот, водени од знаењето стекнато од искуство, дека по гозбите на патниците, секогаш можат да најдат изобилство остатоци. Исто како што Марко, кој лесно го извлече огромниот камен, откако цицаше од чудесните гради на шумската нимфа, малата машина тргна со таков потрес, откако се наполни со вода, што сè внатре се заниша. Кокошките паднаа од вагонот, како зрели, рани круши, додека другите исплашени животни се распрснаа внатре во сите правци, а ние, како грав во дланката на палаво момче, скокавме околу колата. Бевме под влијание, не за последен пат, на хумористичното расположение, кон кое Марко имаше слабост, а кое наиде на добар прием во неговите родни краеви.
Ментално, поради некои стравови. Не се плашев дека можеби ќе го сретнам славниот херој, бидејќи не верував во легендите дека е сè уште жив, но дури и да верував, се надевав дека тоа ќе се случи кога ќе можам да му ги покажам песните за него, кои ги собрав, или кога ќе можам да го замолам да позира, за да можам да му нацртам слика. Може да се замисли, бидејќи знаеме како изгледал од песните, кога стоел лице в лице со несфатливата човечка глупост. „Мрке брке ниско обесио“ – неговите црни мустаќи висат, неговите црни мустаќи паѓаат на рамената.
Се плашев од нешто друго: зарем Прилеп нема да ме разочара? Судбината понекогаш носи разочарувања заедно со задоволство. Балканот отсекогаш бил предавнички, како Сатурн, кој ги јадеше своите деца. Само неколку од античките градови останале. Секој народ што пристигнал тука, вклучувајќи ги и Словените, лесно уништил сè што му дошло до рака, а она што останало, било докрајчено од средновековните и современите крстоносци. Потопот на историјата, кој работел тука, сè уште се движеше како непрекина композиција. Сите траги од турската доминација постојано беа уништувани насекаде, дури и убавите нешта што беа создадени, со слепа предрасуда.
Но, сè уште имавме долг пат пред нас, кога моите сомнежи почнаа да исчезнуваат.
Пелагониската долина, компактна, зелена житна област, меѓу величествените варовнички гребени во далечината, беше оградена од базалтни карпи, кои како вдлабната челична рипка беа заглавени во сивата азура на небото. Неправилните урнатини во карпите личеа на наредени војници. Бела точка блескаше на висината – манастирот Трескавец. Подоцна, од селото, можеа да се распознаат црти на замокот. Во низините, оградени со огромен амфитеатар, железничката пруга се извиваше и се извиткуваше кон Градско, а на зелениот тепих подолу, го видовме насмеаното лице на градот, градина, која беше прекрасен контраст на гигантската карпеста околина. Неколку срушени минариња, со часовнички и црковни кули, штрчеа од темнозелената површина на густите дрвја, меѓу кои познатите, шармантни куќи во грчки тип, со ниско виснати стреи, лежеа полускриени (имаа бројни големи прозорци, пространи веранди и широки, засенчени стреи).
Целиот град беше како парк а како таков сакаа Турците. Погледнавме преку рамницата – огромната вжештена тава, отворена кон југозапад. Местото личеше на планинските италијански градови, со своите скршени карпи и густи сенки на жешкото сонце. Глупаво прашавме за некои големи карпи, верувајќи дека се замоци, кои не можевме да ги најдеме на мапата.
Над градот имаше само еден замок, како последен бастион за дивиот планински венец, кој ги ширеше своите позлатени врвови, украсени со секакви бизарни глави (преименувани во баба, жаба итн.), на север. Тоа беше замокот на Крали Марко.
Задоволно се опуштивме, Да, големиот херој, чие име и дела ги исполнуваа умовите и срцата на сите Јужни Словени, можеше да се роди тука, почвата беше каква што ја сакаше (одби да ора во мека почва). Како што се вели во песната, тој му помогнал на својот татко (кралот Волкашин) да ги исчисти шумите, и додека таткото си отишол дома напладне, да донесе стомна со вода, синот ги исекол сите дрвја. Се согласивме дека замокот, со своите остри, зашилени карпи, чии огромни ѕидови личеле на бајковити змејови, бил сосема соодветен за шумските нимфи што го следеле Марко, качени на елени, кои ги камшикувале со отровни змии.
Ликот на подмолниот крал В0лкашин, кој според традицијата го убил доверениот син на Душан, Урош, се измешал со синкавите сенки.
Овде се појавил славниот цар Самуил. Во 1014 година, неговиот голем живот завршил тука, кога по губењето на битката, ги видел 15.000 ослепени војници како се враќаат дома и срцето му се распаднало. А каква била историјата на ова место? Никој не можел со сигурност да каже. Сепак, се чини дека стана важно од моментот кога несреќното човештво измисли оружје, како проклет доказ за фактот дека на нашите души им недостасува потребната добра волја, а на нашиот говор потребната јасност, за да можеме да живееме во добри односи во овој широк свет.
Едно брзо циганско момче ги зеде нашите торби. Послушно следевме, додека урбаниот град како да ја покажуваше својата обратна страна, а не својата фасада. Својот шарм, скриен зад градинарските ѕидови, го нудеше само на своите, локални жители, додека улиците беа покриени со дебел слој прашина, во кој бевме полускриени. Гостилничарот нè утеши, кутрите момци (и себеси, заедно со нас). „Чекајте додека не го видите Скопје!“. Но, наскоро сфати дека, ние, неверниците, нема ништо да го разбереме.
Многу мала површина во центарот на градот, чиј тревник, бел како слама, нè поттикнуваше на мислата „зошто токму под сонцето се потемнува?“, беше опкружена со дебела бодликава жица, која можеше да се види насекаде – тркалајќи се по полињата и планините, заедно со шрапнели и други остатоци од Светската војна. Малата порта со катанец ни забрануваше да видиме, дали е тоа ров, чуван како спомен на воениот ураган. Но, огромната табла, закована на високи столбови, нè известуваше дека тоа е паркот Вилсон. Некои цвеќиња, кои не можеа да се најдат подолу, беа нацртани околу знакот. Сега разбравме за што служи катанецот: за одбрана од сончевиот удар, што простодушниот странец може да го добие во „Паркот“.
Паркот не беше за мештаните. Тие имаа повеќе од доволно природни задоволства дома, како што забележувавме секогаш кога дрско и алчно ќе погледневме низ полуотворените порти. Дворовите беа прекрасни градини. Рози, босилек, петунии, глоксинии, олеандер, сончогледи, бабјаци (овчи опашки), слезови, гладиоли, ползечки грав, клематис – сите овие беа вкрстени и испреплетени на најшармантен начин со лози и гранки од дрвја, создавајќи волшебна градина, која се спојуваше со куќите преку нивните балкони, вдлабнатини, арбори, а најмногу од сè преку нивните тремови – соби без надворешни ѕидови, каде што се живееше, спиеше, работеше, се гоштеваше и во исто време се примаа и забавуваа гости. Насекаде можеше да се видат извонредно распоредени групи луѓе, покриени со светла и изгорени сенки, додека прекрасните задебелени краеви на нивните фурки, кои светеа како факели, беа најимпресивни. Беше како моментален калеидоскоп.
Зошто беше толку свежо таму, додека во „паркот“ на американскиот мислител беше вистинска Сахара?
„Паркот“ беше производ на модерното време, додека другиот од старото, турско време, кога култот кон водата беше кредо на сите. Насекаде околу зградите, благодарение на брзите реки Ореовечка и Дабничка, кои се спојуваа во Прилеп и го делеа на три дела, изобилни потоци течеа во поплочени канали, кои влегуваа во секоја куќа.
И на пазарот имаше доволно вода. Затоа локалната „чаршија“ беше толку шармантна, најчиста на Балканот. Сè блескаше. Разнобојните производи на природата светеа како да се направени од обоено стакло. Црвените и кармин пиперките и доматите изгледаа како циганските чистачи на чевли да ги осветлиле со истата виртуозност и грижа и со помош на истите политури, восоци, пасти, еленски кожи и ткаенини, со кои им даваа неверојатен сјај на нашите чевли.
Кога ќе се додадат малите продавници со бакарни котли, мангали и месингани калапчиња, трговците со сребрени садови, кројачите, чевларите, самарџиите, сите наредени во редови според нивните професии, за (како што верувавме) впечатокот да не се расипе, можеше да се разбере радоста со која децата трчаа наваму-натаму, гордоста што секој продавач ја покажуваше кон својата продавница и задоволството, кое блескаше во очите на љубопитниот селанец, кој шеташе наоколу со своето семејство и својот коњ, а со својата носија ја збогатуваше сликата на рој Турци, Албанци, Романци и Роми. Сè беше бесконечен карневал, а извиците и рикањето беа неговите фанфари што ги фаќаа во очи.
Бевме воодушевени од тој зачудувачки град. Не можевме да престанеме да се прашуваме. Српски знак, поставен наопаку на киоск, на кој пишуваше: „Доступно дуван бр. 10“, го покажуваше неочекуваниот (невообичаен во нашата земја) интерес на читателите.
Не беше потребно да се турка малиот шалтер во поштата, бидејќи лесно можеше да се протнат печатните марки низ скршеното стакло, без да се исечеш. Во канцелариите на окружната влада, моето внимание, како собирач на народни песни, беше доста наметнато насочено кон збирката на славниот Вук Караџиќ, напишана „на нашиот прекрасен, државен јазик“ и објавена пред сто години.
Подоцна навечер, во турската бања, исчезнавме во самракот на мермерната соба, која наликуваше на византиски храм со своите столбови и лакови. Ги истуравме водата врз нашите потени тела и ги впивавме богатите впечатоци од интересниот ден, а во исто време го очекувавме и новиот…
Коментирај